|
Diễn xướng Chầu văn là loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo gắn liền với tín ngưỡng tâm linh của cộng đồng người Việt từ thế kỷ XIV-XV, khi con người phần lớn là dựa vào các thần linh siêu hình để xin được che chở cho họ khỏi bị ốm đau, bệnh tật, khỏi bị giặc dã thiên nhiên tàn phá. Niềm tin và sự sùng bái đó ít nhiều mang lại cho họ một cuộc sống an lành. Với niềm tin vào một thế giới tâm linh huyền bí, con người đã xây dựng nên các thiết chế văn hoá tín ngưỡng bao gồm các đền, miếu, phủ, điện thờ…Trên cơ sở đó là sự hình thành ra đạo tứ phủ, thiên phủ, địa phủ, nhạc phủ, thoải phủ hay còn gọi là đạo mẫu gắn liền với thời gian giáng sinh của Thánh mẫu Liễu Hạnh- một trong hàng thánh Tứ bất tử của Việt Nam. Bên trong các thiết chế tín ngưỡng đó còn thờ các vị thánh trong tứ phủ là Tam toà thánh mẫu: Mẫu thượng thiên, Mẫu thượng ngàn, Mẫu thoải (nước). Tứ phủ chầu bà: Chầu Bà đệ Nhất (Thánh mẫu Liễu Hạnh), chầu Bà đệ Nhị, chầu Bà đệ Tam, chầu Bà đệ Tứ. Các quan hoàng, bà chúa Thập Nhị (12), Vương cô và các cậu bé, cô bé. Sau này nhân dân ta còn thờ các vị nhân thánh như: Đức Thánh Trần triều Hưng Đạo đại vương, Đức Thánh Trần Hưng Nhượng đại vương, Vương cô Đệ Nhất, Vương cô Đệ Nhị là những vị nhân thánh đã cùng nhà Trần đánh tan giặc Nguyên Mông trên sông Bạch Đằng.
Nghệ sĩ Hoài Linh (TP Hồ Chí Minh) diễn xướng giá Chầu văn quan Hoàng Mười trong Liên hoan
diễn xướng Chầu Văn Hải Phòng mở rộng tại Phủ Thượng Đoạn (Hải An) do Hội Liên hiệp VHNT Hải Phòng tổ chức.
Ảnh: Hoàng Dũng
Tuy không thờ trong tứ phủ nhưng khi làm lễ mở phủ hoặc mở đầu một canh hầu thánh, các thanh đồng đều mời các vị quan lớn về làm chứng như: quan Đệ Nhất, quan Đệ Nhị, quan Đệ Tam, quan Đệ Tứ và quan Đệ Ngũ. Cũng từ đó một đội ngũ làm lễ trong tứ phủ được hình thành là các thanh đồng, các ban cung văn. Thanh đồng bao gồm những người có căn duyên một lòng phụng thờ đạo mẫu, cung văn là người có năng khiếu đàn hát những làn điệu chầu văn phục vụ cho các thanh đồng khi hầu đồng.
Các thanh đồng phải may sắm trang phục, đạo cụ bao gồm: khăn phủ diện (khăn đỏ đội đầu khi nhập đồng), quần áo, thắt lưng, khăn các mầu, thẻ ngà, kiếng bạc, vòng hoa tai, chuỗi hạt, nước hoa, son phấn… Lễ phục, xiêm y của mỗi vị thánh khi nhập đồng phải phù hợp với danh hiệu của các vị thánh trong tứ phủ như: Thiên phủ mầu đỏ, địa phủ mầu vàng, nhạc phủ (núi rừng) mầu xanh, thoải phủ (nước) mầu trắng và các đạo cụ cần thiết như: cung, kiếm, cờ, hèo, gậy, mái chèo, mồi đuốc (khi khai quang), quạt…Các cung văn phải biết hát 32 làn điệu Chầu văn, phải biết sử dụng các loại nhạc cụ trong dàn nhạc dân tộc gồm: đàn nguyệt, nhị, sáo, trống to, trống con, thanh la, mõ, phách…
Sự kết hợp hài hoà giữa thanh đồng và cung văn bằng hình thức ca vũ nhạc với 36 giá đồng đã nói lên sự biết ơn các vị thiên thánh và nhân thánh đã làm cho con người từ đời này qua đời khác luôn biết giữ gìn một nền văn hoá lành mạnh, hấp dẫn đến mê lòng. 32 làn điệu chầu văn đã trở thành một thể loại âm nhạc có tính bác học, cung đình tao nhã. Điệu nhạc Lưu thuỷ với 10 điệu hát Xá khác nhau, 5 điệu Cờn, 2 điệu Dọc Bắc, Dọc Nam, 2 điệu Chúc rượu, Chúc trà và các làn điệu Kiều dương, điệu Lý thiên thai, điệu Phủ chúc, điệu Hề cậu, điệu Múa quạt, Múa lụa.
Các làn điệu nói trên trong âm nhạc Chầu văn rất phong phú đa dạng và đa màu sắc không thua kém một số loại hình nghệ thuật khác. Xin nêu ra đây một số làn điệu có tính trang nghiêm, tính sôi nổi phóng khoáng, tính vui tươi dí dỏm, tính trầm tư mặc định của một số giá hầu đồng như hát về giá hầu Trần Hưng Đạo theo điệu hát Dọc Bắc, hát về quan Hoàng Mười theo điệu Dọc Nam, hát về cô Đôi Thượng theo điệu Xá Buồn, Xá Quảng, hát về cô Bơ thoải theo điệu Vãn đàn, điệu Dọc Nam, điệu Vỉa chèo đò…Lời văn trong Chầu văn thật chau chuốt cô đọng, những lời ca mang tính nguyện cầu được các vị thánh chấp nhận tán thưởng mỗi khi cung văn thả một câu Cờn, câu Dọc như hát về quan Hoàng Mười có câu:
“Gươm thiêng chống đất chỉ trời
Đánh Đông dẹp Bắc việc ngoài binh nhung
Thanh xuân một đấng anh hùng
Tài danh nổi tiếng khắp vùng trời Nam”
Hát về quan Hoàng Bẩy có câu ca:
“ Cõi Bắc địa còn truyền cổ tích
Ông Bẩy Hoàng thật đấng trung quân
Sinh thời làm tướng trung thần
Tấc lòng yêu nước thương dân hãy còn”
Hát về cô bé Bắc Lệ có câu:
“ Ai ơi biết cô bé ngàn
Cô đi trẩy hội sơn trang mới về
Suối thiêng soi mái tóc thề
Khi lên mạn ngược khi về miền xuôi”
Hát về chầu Bát Nàn tướng quân có câu:
“Nâu sòng náu cửa từ bi
Cùng mười vệ sĩ chân đi nhẹ nhàng
Chầu Bát Nàn hiên ngang đứng giữa
Đôi mắt ngời như lửa hào quang
Thương dân lệ nhỏ đôi hàng
Trên vai gánh nặng giang san chưa đền”
Hát về Hưng Đạo đại vương có câu:
“Khâm sai đợi lệnh thiên đình
Thay quyền thượng giới giáng sinh phù trần”
Chầu văn đã tồn tại theo chiều dài của thời gian gắn liền với giá trị lịch sử của dân tộc dựng nước và giữ nước. Đặc biệt với đặc điểm xuất xứ từ đạo mẫu, ngày nay Chầu văn phổ biến trên khắp vùng miền của cả nước được công chúng nhiệt tình ủng hộ và khao khát được thưởng thức, đó là một thế mạnh của Chầu văn.
Tuy nhiên kho tàng văn hoá dân gian phong phú, hấp dẫn đó thời gian qua đã bị lãng quên hay nói cách khác chưa được quan tâm đúng mức, nên đã để một số người lợi dụng Chầu văn để làm những việc phi văn hoá như: hành nghề mê tín dị đoan, lãng phí tài sản, tiền bạc như câu ca “ Hết sạch sành sanh được manh vải đỏ”. Ngày nay, Nhà nước quan tâm tạo điều kiện, tự do tín ngưỡng của nhân dân được khôi phục và phát triển, các giá trị văn hoá dân gian của Việt Nam đã được thế giới công nhận là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại như: nhã nhạc cung đình Huế, cồng chiêng Tây Nguyên, dân ca quan họ Kinh Bắc, Ca trù...
Nghệ thuật diễn xướng Chầu văn, một loại hình nghệ thuật có giá trị nhân văn sâu sắc, một giá trị văn hoá luôn hướng tới tính bản thiện của dân tộc đó là đạo thờ mẫu (thờ mẹ) giáo dục, hướng cho con người sống chân – thiện- mỹ. Muốn được tôn vinh là di sản văn hoá thế giới, mỗi người dân và cụ thể là những thanh đồng, cung văn cần phải đấu tranh loại bỏ những hạn chế trong các giá hầu đồng làm cho các canh hầu thánh ngày thêm lành mạnh, trong sáng và tô đẹp cho Chầu văn- một kho tàng văn hoá trường sinh cùng dân tộc./.
Nguyễn Đức Giang
|
Lý luận phê bình 
